Londra’ya ilk kez gittiğinizde kırmızı otobüsler, siyah taksiler ve şehrin kendine özgü mimarisi dikkatinizi çeker. Ama özellikle Türkiye’den gelen biri için çok daha belirgin bir farklılık vardır: Trafik, alıştığımız yönün tersinden akar.

Bu durum yalnızca araçları değil, karşıdan karşıya geçerken hangi yöne bakacağınızı bile değiştirir. Londra’nın bazı yaya geçitlerinde yere yazılmış LOOK RIGHT uyarıları da tam olarak bu yüzden vardır.

Peki İngiltere’de trafik neden soldan akıyor? Dünyanın büyük bölümünde araçlar yolun sağını kullanırken İngiltere neden solda kalmayı tercih etti?

Bu sorunun cevabı bizi otomobillerin henüz icat edilmediği bir döneme, at arabalarına, eski Londra Köprüsü’ne ve Avrupa’nın değişen siyasi haritasına götürüyor.

Her Şey Otomobillerden Önce Başladı

İngiltere’de soldan gitme alışkanlığı, motorlu taşıtlardan çok daha eski.

Bununla ilgili en yaygın açıklamalardan biri, Orta Çağ’daki atlı yolculara dayanıyor. İnsanların çoğu sağ elini kullandığından, karşıdan gelen biriyle karşılaşırken yolun solunda kalmanın sağ eli serbest bıraktığı düşünülüyor. Böylece gerektiğinde kılıç kullanmak ya da kendini savunmak daha kolay olabilirdi.

Kulağa oldukça mantıklı geliyor. Üstelik tarih boyunca farklı toplumlarda yolun solundan ilerleme alışkanlığına rastlandığı da biliniyor.

Ancak burada küçük bir ayrım yapmak gerekiyor: Kılıç hikâyesi, tarihçiler tarafından tartışılan bir açıklama; İngiltere’deki soldan trafiğin kesin olarak bu nedenle başladığını gösteren bir belge değil.

Asıl somut izleri, at arabalarının giderek kalabalıklaştırdığı şehir yollarında buluyoruz.

Londra Köprüsü’nde Başlayan Düzen

Bugün Londra Köprüsü’nden geçmek sıradan bir şehir deneyimi olabilir. Fakat 18. yüzyılda köprüde karşılaşan at arabaları, yük taşıyan araçlar ve yayalar için geçiş hiç de kolay değildi.

Artan trafik, kimin hangi taraftan ilerleyeceğine ilişkin kuralları gerekli hâle getirdi.

Londra Köprüsü’nde soldan geçişi düzenleyen uygulamalar 18. yüzyılın ilk yarısında görülüyor. 1756’da çıkarılan bir yasa da köprü üzerindeki geçiş düzenini belirleyen önemli adımlardan biri oldu.

Fakat bütün ülkede geçerli bir kuraldan söz etmek için biraz daha beklemek gerekiyordu.

1835 tarihli Highway Act, Britanya’da soldan gitme alışkanlığını genel karayolu kuralı hâline getirdi.

Bu tarih önemli. Çünkü henüz otomobillerin gündelik hayatın parçası olmadığı bir dönemde, trafik yönü çoktan belirlenmişti.

Yani İngilizler otomobilleri soldan kullanmaya karar vermedi. Otomobiller, zaten soldan işleyen bir ulaşım düzeninin içine doğdu.

Peki Avrupa’nın Geri Kalanı Neden Sağdan Gidiyor?

İngiltere’nin soldan gitmesi kadar ilginç olan başka bir soru da şu: Avrupa’nın büyük bölümünde neden sağdan trafik benimsendi?

Burada tek bir tarih veya tek bir karar yok.

18. ve 19. yüzyıllarda Avrupa’nın farklı bölgelerinde farklı yol alışkanlıkları bulunuyordu. Fransa’da sağdan gitme uygulaması yaygınlaşırken Fransız Devrimi ve Napolyon dönemi de bu düzenin kıta genelinde yayılmasında rol oynadı.

Bu yüzden sık sık “Napolyon Avrupa’ya sağdan gitmeyi öğretti, İngiltere de ona karşı çıkmak için solda kaldı” hikâyesi anlatılır. Ancak tarih bundan biraz daha karmaşık.

İngiltere’de soldan gitme alışkanlığı Napolyon’dan önce de vardı. Avrupa ülkelerinin trafik yönleri ise yalnızca savaşlarla değil, yerel gelenekler, yasalar ve komşu ülkelerle ulaşım ilişkileri üzerinden şekillendi.

İngiltere’nin soldan gitmeye devam etmesini, tek başına Napolyon’a karşı bir tercih olarak açıklamak bu nedenle doğru olmaz. Bazen tarihin en ilginç tarafı, çok bilinen hikâyelerin gerçekte biraz daha karmaşık olmasıdır.

İngiltere Soldan Gidiyor, Peki Japonya Neden?

Soldan trafik yalnızca İngiltere’ye özgü değil. İrlanda, Avustralya, Yeni Zelanda ve Hindistan gibi ülkelerde de araçlar yolun solunu kullanıyor.

Bu ülkelerin birçoğunda İngiliz yönetiminin ve ulaşım sistemlerinin tarihsel etkisi bulunuyor. Ancak Japonya daha farklı bir örnek.

Japonya’da soldan trafik için iki yaygın tarihsel açıklama öne çıkıyor. Bunlardan biri, samurayların kılıçlarını genellikle sol taraflarında taşımalarıyla ilgili geleneksel anlatı. Diğeri ise 19. yüzyılda İngiliz teknolojisi ve mühendisliğinin Japon demiryollarının gelişimindeki etkisi.

Japonya Otomobil Federasyonu, bu iki açıklamayı da birer teori olarak aktarıyor; dolayısıyla tek bir nedeni kesinleştirmek doğru değil.

Bildiğimiz somut tarihler ise daha net: Tokyo’da 1881 yılında yayımlanan bir düzenleme, karşılaşan çekçeklerin sola çekilmesini öngörüyordu. 1900 yılında da araçların yolun solunu kullanmasına ilişkin kurallar açıkça tanımlandı.

Böylece Japonya’daki soldan trafik, modern otomobiller yaygınlaşmadan önce de kurallara bağlanmış oldu.

İki ülke birbirinden binlerce kilometre uzakta olsa da Londra ve Tokyo’da araçların aynı taraftan ilerlemesi, ulaşım tarihinin beklenmedik benzerliklerinden biri.

Bir Ülke Bir Gecede Trafik Yönünü Değiştirebilir mi?

Evet. İsveç bunu yaptı.

Bugün İsveç’te araçlar sağdan ilerliyor. Fakat 1967 yılına kadar ülkede trafik soldan akıyordu.

Avrupa’nın büyük bölümünün sağdan gitmesi, komşu ülkelerle kara yolu bağlantıları ve araçların teknik özellikleri zamanla değişimi gündeme getirdi.

İsveçliler bu fikre başlangıçta pek sıcak bakmadı. 1955 yılında yapılan danışma amaçlı referandumda seçmenlerin yaklaşık yüzde 83’ü değişime karşı çıktı.

Buna rağmen İsveç Parlamentosu 1963 yılında trafik yönünün değiştirilmesine karar verdi.

Ve 3 Eylül 1967 Pazar günü, sabah saat 05.00’te İsveç sağdan trafiğe geçti. Bu tarih ülkede Dagen H, yani sağdan trafik günü olarak anılıyor.

Değişim için yıllar süren hazırlıklar yapıldı. Trafik işaretleri yenilendi, kavşaklar düzenlendi, sürücülere yönelik bilgilendirme kampanyaları yürütüldü.

Bir ülkenin trafik alışkanlığını değiştirmek, yalnızca sürücülere diğer şeride geçmelerini söylemekten çok daha fazlasını gerektiriyordu.

Belki de hikâyenin en şaşırtıcı tarafı şu: İnsanların gündelik hayatta neredeyse hiç düşünmeden yaptığı bir hareket, devlet çapında yıllarca planlanan büyük bir dönüşümün konusu olabiliyor.

Direksiyon Neden Sağ Tarafta?

İngiltere’de yalnızca trafik soldan akmıyor; otomobillerin direksiyonu da genellikle sağ tarafta bulunuyor.

Bunun nedeni sürücünün yolun orta çizgisine daha yakın oturması. Böylece karşıdan gelen trafiği ve sollama sırasında yolun durumunu daha rahat değerlendirebiliyor.

Türkiye gibi sağdan trafik kullanılan ülkelerde direksiyonun genellikle solda olmasının mantığı da aynı.

Yine de trafik yönüyle direksiyonun bulunduğu tarafı birbirine karıştırmamak gerekiyor. Bir ülkenin trafik yönü, bütün araçların direksiyonunun mutlaka aynı tarafta olduğu anlamına gelmiyor.

Bir Yol Alışkanlığının İçinde Saklanan Tarih

İngiltere’de trafik neden soldan akıyor sorusunun cevabı, tek bir kralın emrine ya da tek bir savaşın sonucuna indirgenemiyor.

Atlı yolculuklardan şehirlerin kalabalıklaşmasına, 18. yüzyıldaki köprü düzenlemelerinden 1835 tarihli yasaya kadar uzanan bir geçmiş söz konusu.

Üstelik bu hikâye bize yalnızca İngiltere’yi anlatmıyor. Japonya’nın ulaşım geçmişini, Avrupa’daki farklılaşmayı ve İsveç’in bir gecede değiştirdiği trafik düzenini de düşündürüyor.

Seyahat ederken çoğu zaman müzelere, meydanlara ve tarihî yapılara dikkat ediyoruz. Oysa bir ülkenin geçmişi, bazen en sıradan görünen alışkanlıklarında saklı.

Londra’da karşıdan karşıya geçerken önce sağınıza bakmanız gerektiğini hatırlatan küçücük bir yazı bile, yüzlerce yıllık bir hikâyenin bugüne kalan izi olabilir.

Bir şehri tanımak için bazen yalnızca hangi yöne bakmanız gerektiğini merak etmek yeterlidir.